تحلیل معماری به‌مثابه میانجیِ تولید معنا در نسبت میان فرهنگِ مصرفی و مصرفِ فرهنگی در بناهای عمومی تهران

در دهه‌های اخیر، فضاهای معماری و شهری تحت تأثیر منطق سرمایه‌داری متأخر به عرصه تولید و نمایش ارزش‌های نمادین بدل شده‌اند و معماری نقشی فعال در تولید معنا ایفا می‌کند؛ اما چگونگی تبدیل نشانه‌های فرهنگِ مصرفی به معنا در تجربه فضایی کمتر بررسی شده است. پرسش اصلی این است که معماری چگونه و از چه ابعادی، نسبت میان فرهنگِ مصرفی و مصرفِ فرهنگی را در فضاهای عمومی میانجی‌گری می‌کند؟

این پژوهش با بهره‌ گیری از استدلال منطقی و با راهبرد «مطالعه موردی چندگانه» انجام شده است. با تلفیق جامعه‌شناسی مصرف، مطالعات فرهنگی و نظریه‌های معماری، معنا در سه لایه نشانه‌شناختی، پدیدارشناختی و فضایی مفهوم‌پردازی و شش بُعد معنای فضایی (هویتی، تمایز اجتماعی، تجربه جمعی، نمایشی، حافظه‌مند و فضا-انگیخته (اتمسفریک)) استخراج شد. سپس شش بنا در تهران شامل موزه هنرهای معاصر، خانه هنرمندان ایران و باغ کتاب (در گونه فضاهای فرهنگی) و ایران‌مال، بام‌لند و پل طبیعت (در گونه فضاهای فراغتی-مصرفی) با نمونه‌گیری هدفمند در دو گونه فضاهای فرهنگی و فراغتی-مصرفی انتخاب و داده‌ها از طریق مشاهده مستقیم، تحلیل اسنادی و واکاوی رفتار فضایی گردآوری شد.

یافته‌ها نشان می‌دهد که معماری نه محصولی ایستا، بلکه فرایندی پویا از بازتفسیر مداوم است که در آن نشانه‌های فرهنگِ مصرفی از طریق سازمان فضایی و تجربه زیسته کاربران به معانی اجتماعی تبدیل می‌شوند. از این منظر، معماری به‌عنوان میانجی‌ای فعال، در تولید و بازتولید معنا در زندگی روزمره شهری عمل می‌کند.