ادبیات پست‌مدرن، بازگشت به خویشتنِ کلاسیک «تحلیل مقایسه‌ای ساختار روایی داستان ضحّاک در انیمیشن آخرین داستان و شاهنامۀ فردوسی»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دکتری زبان و ادبیات فارسی، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه فرهنگیان کرمان(نویسنده مسئول)
2 کارشناسی آموزش زبان و ادبیات فارسی، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه فرهنگیان کرمان
3 دکتری پژوهش هنر، گروه انیمیشن و سینما، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس تهران
چکیده
هنر پست‌مدرن به مثابۀ گفتمانی در تقابل با انگاره‌های دورۀ مدرن، با تغییر شیوه‌های روایی و بازگشت به ویژگی‌های روایی کلاسیک و نفوذ در جهان رسانه، گفتمان سینمای پست‌مدرن را خلق کرده است. ماهیت متناقض و وهم‌آلود انیمیشن، ظرفیت لازم جهت روی آوردن به نظریه‌ها و رویکردهای نوین روایی از جمله جنبه‌های مشخصی از پست‌مدرنیسم را در اختیار این رسانه قرار می‌دهد. بر این مبنا و بنا بر فرضیۀ پژوهش، داستان «ضحّاک» در شاهنامه و انیمیشن «آخرین داستان»، دو روایت قیاس‌پذیر و با ویژگی‌های روایت‌شناسانۀ مشترک هستند. هدف اصلی این مقاله تبیین مفاهیم پست‌مدرنیست و بیان چگونگی بهره‌گیری از برخی جلوه‌های روایی این گفتمان در روایت سینمایی «آخرین داستان» در مقایسه با نیای کلاسیک خود می‌باشد. برای نیل به این هدف، با به‌کارگیری روش اسنادی و با رویکردی توصیفی‌-تحلیلی، برخی از مؤلفه‌های بیانی پست‌مدرن در مقایسه با عناصر روایت کلاسیک مورد بحث و بررسی قرار می‌گیرد. براساس نتایج حاصل شده، انیمیشن «آخرین داستان» با بهره‌گیری از مفاهیمی مانند بینامتنیت، روایت غیرخطّی، علّیت، خیال-واقع‌انگاری، رویکرد سورئالیسی و بریکولاژ، ارتباط فنّی و منطقی خود را با تکنیک‌های روایی و عناصر کلاسیک حفظ کرده و در انتقال معنا به مخاطب و خلق سوژه‌های سرگردان و جهانی پیچیده و وهم‌آلود موفق بوده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

 
آموزگار، ژاله (1374). تاریخ اساطیری ایران، تهران: سمت.
آلن، گراهام (1392). بینامتنیت، ترجمۀ پیام یزدانجو، تهران: مرکز.
جلالیان، ناهید؛ فرزاد، عبدالحسین (1401). «پست مدرن در ادبیات داستانی و نقاشی معاصر ایران »، هنر اسلامی، 19(48)، 220-205
جیمز، رابرتس (1377).  بکت و تئاتر معناباختگی، حسین پاینده، تهران: انتشارات نمایش.
چیلورز، ایان و دیگران (1380). سبک‌ها و مکتب‌های هنری، ترجمۀ فرهاد گشایش، تهران: عفاف.
حافظی، سید مرتضی؛ منشادی، مرتضی؛ زایی، محدثه (1399).  «واکاوی چالش‌ها و کاربردهایِ روش بینامتنیت؛ فرود از نردبان انتزاع؛ سقوط در ورطۀ تقلیل‌گرایی»، روش‌شناسی علوم انسانی، دورۀ 26، شمارۀ 104، صص 15-1.
حبیبی، علی اصغر؛ مالکی جبلی، فاطمه؛ بهارلو، امر (1395). «روایت‌شناسی تطبیقی داستان «فریدون و ضحّاک» و «موسی و فرعون»»، نشریّة ادبیّات تطبیقی دانشکدة ادبیّات و علوم انسانی دانشگـــاه شهید باهنــر کرمــــان، سال8 ، شمارة 14.
خالقی مطلق، جلال (1394). شاهنامۀ فردوسی، ج1، تهران: سخن.
سجودی، فروزان، و رودی، فائزه (1389). «بررسی تحول روایت: از روایت کلاسیک تا روایت پست‌مدرن. جستارهای زبانی»، 1(4)، 171-155.
شعیری، حمیدرضا؛ رحیمی‌جعفری، مجید؛ مختاباد امریی، سید مصطفی (1391). «از مناسبات بینامتنی تا مناسبات بینارسانه‌ای بررسی تطبیقی متن و رسانه»،  پژوهش‌های زبان و ادبیات تطبیقی، سال سوم، شماره 2، پیاپی10، صص 152-131.
شمیسا، سیروس (1401). نقد ادبی، تهران: نشر میترا.
شه‌کلاهی، فاطمه؛ ندائی، امیرحسین (1399)، «بررسی خصوصیات روایی رمان‌های پسامدرن در فیلم‌های سینمایی (مطالعه موردی: فیلم سینمایی تلقین، کریستوفر نولان»، هنرهای زیبا هنرهای نمایشی، دورۀ 25، شمارۀ 3، صص 64-53.
شیخی، یوسف (1402)، «بررسی تطبیقی مولفه‌های ساختار روایی پست‌مدرن در ادبیات و سینما»، مطالعات میان رشته‌ای هنر و علوم انسانی، 2(11)، 62-47.
فروزنده، مسعود (1391). «ساختار روایت در داستان ضحّاک»، کاوش‌نامۀ زبان و ادبیات فارسی، 13(24)، 120-103.
فهیمی‌فر، اصغر؛ شیخ مهدی، علی؛ غلامعلی، اسدالله (1397). «رویکردی فلسفی به اصل علّیت در روایت سینمایی پست‌مدرن (مطالعه‌ای بر فیلم طعم گیلاس)»، فصلنامۀ علمی رسانه‌های دیداری و شنیداری، 12(28), 70-53.
فیّاض، علی‌اکبر (1356). تاریخ بیهقی، مشهد: انتشارات دانشگاه فردوسی.
گلشیری، سیاوش (1389). «پست‌مدرنیسم در ادبیات داستانی معاصر ایران (بررسی مولفه‌های پست‌مدرن در آثار هوشنگ گلشیری)»، پژوهش‌نامۀ ادب حماسی (پژوهش‌نامۀ فرهنگ و ادب، 6(10)، 278-242.
م. لوفلر، دلاشلو (1386). زبان رمزى افسانه‌ها. ترجمة جلال ستّارى، تهران: توس.
محمدکاشی، صابره (1378)، «بررسی تطبیقی بنیان‌های نظری پست‌مدرنیسم و سینمای پست‌مدرن»، فیلم و فلسفه، شمارۀ 8.
محمدی، مژگان، و شجری، رضا (1392). «بررسی تطبیقی داستان ضحّاک و نمایش‌نامۀ مکبث». همایش بین‌المللی انجمن ترویج زبان و ادب فارسی ایران.
مللی، مهدیه؛ نصراصفهانی، محمدرضا، نجفی؛ زهره؛ طغیانی، اسحاق (1399). «تحلیل ساختاری داستان «ضحّاک» بر مبنای الگوی منطق نقش‌های کلود برمون». متن شناسی ادب فارسی (مجلۀ دانشکده ادبیات و علوم انسانی اصفهان)، 2(46)، 36-19.
موسوی، سیدکاظم؛ خسروی، اشرف (1389). پیوند خرد و اسطوره در شاهنامه، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
نجومیان، امیرعلی (١٣٨۵). درآمدی بـرپست‌مدرنیسـم در ادبیات، اهواز: رسش.
ندایی، امیرحسن؛ تبریزی، لیلا (1397). «بررسی روایت پسامدرن در ساختار انیمیشن سینمایی معاصر (بررسی موردی: آقای پی‌بادی و شرمن، هتل ترانسیلوانیا، پرنسس و قورباغه)»، ادبیات نمایشی و هنرهای تجسمی، دورۀ سوم، شمارۀ هفتم، صص 57-39.
هاچن، لیندا (1383). فراداستان تاریخ‌نگارانه: سرگرمی روزگار گذشته(مدرنیسم و پسامدرنیسم در رمان)، ترجمة حسین پاینده، تهران: نشر روزگار، صص 311-259.
Allen, Graham (2013). Intertextuality, translated by Payam Yazdanjoo, Tehran: Markaz.)In Persian)
Amozgar, Jhaleh (1995). Mythological History of Iran, Tehran: Samt. (In Persian)
Chilvers, Ian et al. (2001). Styles and Schools of Art, translated by Farhad Goshayesh, Tehran: Afaf. .)In Persian)
Ewick, P., and S. Silbey. 1995. Subversive Stories and Hegemonic Tales: Towards a Sociology of Narrative. Law and Society Review 29 (2): 197–226
Fahimifar, Asghar; Sheikh Mehdi, Ali; Gholamali, Asadollah (2018). “A Philosophical Approach to the Principle of Causality in Postmodern Cinematic Narrative (A Study on the Film Taste of Cherry)”, Journal of Audiovisual Media, 12(28), 53-70.)In Persian)
Fayyaz, Ali Akbar (1977). History of Bayhaqi, Mashhad: Ferdowsi University Press .)In Persian)
Foruzandeh, Masoud (2012). “Narrative Structure in the Story of Zahhak”, Journal of Persian Language and Literature, 13(24), 103-120 .)In Persian)
Geyh, P. (2003). Assembling Postmodernism: Experience, Meaning, and the Space In Between. College Literature, 30(2), 1–29. DOI:10.1353/lit.2003.0027
Golshiri, Siavash (2010). “Postmodernism in Contemporary Iranian Fiction (A Study of Postmodern Components in the Works of Houshang Golshiri)”, Journal of Epic Literature (Journal of Culture and Literature, 6(10), 242-278. .)In Persian)
Habibi, Ali Asghar; Maleki Jabali, Fatemeh; Baharlou, Amr (2016). “Comparative Narratology of the Stories of “Fairydon and Zahhak” and “Moses and Pharaoh””, Comparative Literature Journal, Faculty of Literature and Humanities, Shahid Bahner University, Kerman, Year 8, Issue 14. (In Persian)
Hafezi, Seyed Morteza; Manshadi, Morteza; Zaei, Muhaddeseh (2019). “Analysis of the challenges and applications of the intertextuality method; Descending the ladder of abstraction; Falling into the abyss of reductionism”, Methodology of the Humanities, Volume 26, Issue 104, pp. 1-15. (In Persian)
Hawthorn, Jeremy (1992). A Concise of Contemporary Literary Theory, Fontana Press, London.
Hutchen, Linda (2004). Historiographic Metafiction: The Entertainment of the Past (Modernism and Postmodernism in the Novel), translated by Hossein Payandeh, Tehran: Rouzegar Publishing House, pp. 259-311. (In Persian)
Jalalian, Nahid; Farzad, Abdolhossein (1401). "Postmodernism in Contemporary Iranian Fiction and Painting", Islamic Art, 19(48), 205-220 (In Persian)
James, Roberts (1377). Beckett and the Theater of Meaninglessness, Hossein Payandeh, Tehran: Naam Publications. (In Persian)
Khaleghi Motlaq, Jalal (2015). Shahnameh of Ferdowsi, Vol. 1, Tehran: Sokhan. (In Persian)
Kim, N. W., Bach, B., Im, H., Schriber, S., Gross, M., & Pfister, H. (2018). Visualizing Nonlinear Narratives with Story Curves. IEEE Transactions on Visualization and Computer Graphics, 24(1), 595–604. doi:10.1109/tvcg.2017.2744118
M. Loeffler, Delashaw (2007). The Coded Language of Legends. Translated by Jalal Sattari, Tehran: Toos. (In Persian)
Mellali, Mahdieh; Nasr-e-Sfahani, Mohammad Reza; Najafi; Zohreh; Toghiani, Eshaq (2019). “Structural Analysis of the Story of “Zahhak” Based on the Model of Logic of Claude Bermon’s Roles.” Persian Literature Textology (Journal of the Faculty of Literature and Humanities of Isfahan), 2(46), 19-36. (In Persian)
Mohammadi, Mojgan, and Shajari, Reza (2013). “A Comparative Study of the Story of Zahhak and the Play Macbeth.” International Conference of the Iranian Association for the Promotion of Persian Language and Literature. (In Persian)
Mohammadkashi, Saberah (1999), “A Comparative Study of the Theoretical Foundations of Postmodernism and Postmodern Cinema,” Film and Philosophy, Issue 8. (In Persian)
Mousavi, Seyyed Kazem; Khosravi, Ashraf (2010). The Connection of Wisdom and Myth in Shahnameh, Tehran: Scientific and Cultural Publishing Company. (In Persian)
Nedai, Amir Hassan; Tabrizi, Leila (2018). “A Study of Postmodern Narrative in the Structure of Contemporary Cinematic Animation (Case Study: Mr. Peabody and Sherman, Hotel Transylvania, The Princess and the Frog)”, Dramatic Literature and Visual Arts, Volume 3, Issue 7, pp. 39-57. (In Persian)
Nojomian, Amir Ali (2006). An Introduction to Postmodernism in Literature, Ahvaz: Resesh. (In Persian)
Pinault, David (1992). Story-Telling Techniques in the Arabian Nights. Brill Publishers. pp. 86–94.
Shairi, Hamid Reza; Rahimi-Jafari, Majid; Mokhtabad-Amrei, Seyyed Mustafa (2012). "From Intertextual Relations to Intermedia Relations: A Comparative Study of Text and Media", Comparative Language and Literature Research, Year 3, No. 2, Issue 10, pp. 131-152. (In Persian)
Shamisa, Sirous (2012). Literary Criticism, Tehran: Mitra Publishing.(In Persian)
Sheikhi, Yousef (1402), "A Comparative Study of the Components of Postmodern Narrative Structure in Literature and Cinema", Interdisciplinary Studies in Arts and Humanities, 2(11), 47-62.)In Persian)
Sojoodi, Forouzan, and Rudy, Faezeh (2010). "A Study of the Evolution of Narrative: From Classical Narrative to Postmodern Narrative. Linguistic Essays", 1(4), 155-171.)In Persian)
Strecher, Matthew C. 1999. "Magical Realism and the Search for Identity in the Fiction of Murakami Haruki." Journal of Japanese Studies 25(2):263–98. p. 267