تحلیل جامعه شناختی تحول نقاشی ایران در دوره قاجار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دکترای جامعه شناسی، عضو موسسه ایرانشناسی بریتانیا، لندن، انگلیس
2 استادیار گروه جامعه‌شناسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
3 استاد گروه جامعه شناسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
چکیده
در این مقاله تحول نقاشی ایران در دوره قاجار را از منظری جامعه‌شناختی مورد بررسی قرار دادیم. در این میان با بررسی سیر تحول نقاشی ایران در دوران گذار از سنت به تجدد و تأکید بر نقش دو نقاش برجستۀ این دوران یعنی صنیع‌الملک و کمال‌الملک، با بهره‌گیری از نظریه‌های جامعه‌شناسی هنر پی‌یر بوردیو و به‌طور مشخص نظریۀ میدان‌های اجتماعی و منش (هبیتاس)، در پی یافتن پاسخ مناسب به پرسش‌هایی از این دست بر آمدیم: آثار نقاشی صنیع‌الملک و کمال‌الملک در تعامل میان منش آنان با قواعد و منطق میدان قدرت و میدان تولید هنری از چه نسبتی برخوردار است؟ چرا به‌رغم تربیت مشترک (منش) کمال‌الملک و صنیع‌الملک، در نهایت کمال‌الملک در موضوع و سوژه مسیری متفاوت از صنیع‌الملک در پیش گرفت؟ آیا وقوع جنبش مشروطیت در تغییر نگرش کما‌ل‌الملک و گذر او از "هنرمند قطب وابسته" به "هنرمند قطب مستقل" تاثیر داشته است؟ بدین منظور از روش ساختارگرایی تکوینی بوردیو که رویکردی تلفیقی را دنبال می‌کند استفاده کرده و در نهایت پس از تحلیل آن به این نتیجه رسیدیم: کمال‌الملک، متأثر از انقلاب مشروطه و در واکنش به تحولات اجتماعی ناشی از آن، با گذر از «هنرمند قطب وابسته» تبدیل به «هنرمند قطب مستقل» شده و این تحول اساسی و مهم را می‌توان آغاز شکل‌گیری میدان مستقل نقاشی در ایران قلمداد نمود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


 
آدمیت، فریدون (1394)، فکر آزادی و مقدمه نهضت مشروطیت، تهران: انتشارات گستره.
اختیار، مریم و [دیگران] (1381)، نقاشی و نقاشان دورۀ قاجار، ترجمه: یعقوب آژند، تهران: انتشارات ایل شاهسون بغدادی.
الگار، حامد (1369)، میرزاملکم‌خان: پژوهشی در باب تجددخواهی ایرانیان، ترجمه جهانگیر عظیما، تهران: انتشارات مدرس.
الیوت، آنتونی و برایان ترنر (1390)، برداشت‌هایی در نظریۀ اجتماعی معاصر، ترجمه: فرهنگ ارشاد، تهران: انتشارات جامعه‌شناسان.
انگلیس، دیوید و جان هاگسون (1395)، جامعه‌شناسی هنر؛ شیوه‌های دیدن، ترجمه: جمال محمدی، تهران: نشر نی.
بوردیو، پی‌یر (1375)، «جامعه‌شناسی و ادبیات: آموزش عاطفی فلوبر»، ترجمه: یوسف اباذری، ارغنون، شماره 9و10.
بوردیو، پی‌یر (1379)، «تکوین تاریخی زیباشناسی ناب»، ترجمۀ: یوسف اباذری، ارغنون، شماره 17.
بوردیو، پی‌یر (1397)، تمایز؛ نقد اجتماعی قضاوت‌های ذوقی، ترجمه: حسن چاوشیان، تهران: نشر ثالث.
پاکباز، رویین (1392)، نقاشی ایران؛ از دیرباز تا امروز، تهران: انتشارات زرین و سیمین.
پاکباز، رویین (1393)، دایره‌المعارف هنر، تهران: انتشارات فرهنگ معاصر.
پرستش، شهرام (1385)، صورتبندی میدان تولید ادبی در ایران معاصر، پایان‌نامه دکتری در رشته جامعه‌شناسی نظری و فرهنگی، به راهنمایی دکتر غلامرضا جمشیدیها، دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران.
حائری، عبدالهادی (1368)، تاریخ جنبش‌ها و تکاپوهای فراماسونری در کشورهای اسلامی، مشهد: موسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی.
حکیم‌الملک، ابراهیم (1378)، خاطراتی از کمال‌الملک (در یادنامه کمال‌الملک؛ به‌کوشش: علی دهباشی)، تهران: انتشارات به‌دید.
دهباشی، علی (1378)، یادنامه کمال‌الملک، تهران: نشر به‌دید.
ذکاء، یحیی (1382)، زندگی و آثار استاد صنیع‌الملک؛ ابوالحسن غفاری، ویرایش: سیروس پرهام، تهران: نشر دانشگاهی.
رائین، اسماعیل (1378)، فراموشخانه و فراماسونری در ایران، تهران: رائین.
رضایی، محمد و وحید طلوعی (1386)، «کاربست ساختارگرایی تکوینی در جامعه‌شناسی ادبیات»، جامعه‌شناسی ایران، سال هشتم، شماره 3.
رهبری، مهدی (1387)، مشروطۀ ناکام، تهران: انتشارات کویر.
شاکری، رمضانعلی (1353)، شرحی بر رسالۀ مدنیه (بیدارنامه)، دستنویس، نسخۀ خطی.
شاه‌آبادی، حمیدرضا (1396)، تاریخ آغازین فراماسونری در ایران بر اساس اسناد منتشر نشده، تهران: انتشارات سوره مهر.
مجدالملک، میرزامحمدخان (1358)، رسالۀ مجدیه، به‌کوشش: فضل‌الله گرکانی، تهران: انتشارات اقبال.
ناظم‌الاسلام کرمانی، محمد (1362)، تاریخ بیداری ایرانیان، به‌اهتمام: علی‌اکبر سعیدی سیرجانی، تهران: نشر پیکان.
واکووانت، لویک (1379)، پی‌یر بوردیو (در مجموعه متفکران بزرگ جامعه‌شناسی، ویراسته: راب استونز)، ترجمه: مهرداد میردامادی، تهران: نشر مرکز.
Adamiyat, Fereydoun (2015), The Idea of Freedom and the Prelude to the Constitutional Movement, Tehran: Gostareh Publications. (In Persian)
Algar, Hamid (1990), Mirza Malkom Khan: A Study in Iranian Modernism, translated by Jahangir Azima, Tehran: Madreseh Publications. (In Persian)
Bourdieu, Pierre (1993), The Field of Cultural Production, Cambridge: polity.
Bourdieu, Pierre (1996), "Sociology and Literature: Flaubert's Sentimental Education," translated by Yousef Abazari, Arghanoon, Nos. 9 & 10. (In Persian)
Bourdieu, Pierre (2000), "The Historical Formation of Pure Aesthetics," translated by Yousef Abazari, Arghanoon, No. 17. (In Persian)
Bourdieu, Pierre (2018), Distinction: A Social Critique of the Judgement of Taste, translated by Hassan Chavoshian, Tehran: Sales Publishing. (In Persian)
Dehbashi, Ali (1999), Memorial of Kamal-ol-Molk, Tehran: Behdid Publications. (In Persian)
Ekhtiar, Maryam et al. (2002), Painting and Painters of the Qajar Era, translated by Yaghoub Azhand, Tehran: Il Shahsavan-e-Baghdadi Publications. (In Persian)
Elliott, Anthony & Bryan Turner (2011), Perspectives in Contemporary Social Theory, translated by Farhang Ershad, Tehran: Sociologists Publications. (In Persian)
Fowler, Bridget (1998), Pierre Bourdieu and Cultural Theory, SAGE Publications.
Gimpel, Jean (1969), The Cult of Art: Against Art and Artists, London: Weidenfeld and Nicolson.
Haeri, Abdolhadi (1989), The History of Freemasonry Movements in Islamic Countries, Mashhad: Astan Quds Razavi Publications. (In Persian)
Hakimolmolk, Ebrahim (1999), Memories of Kamal-ol-Molk (in Memorial of Kamal-ol-Molk; edited by Ali Dehbashi), Tehran: Behdid Publications. (In Persian)
Inglis, David & John Hughson (2016), The Sociology of Art: Ways of Seeing, translated by Jamal Mohammadi, Tehran: Ney Publishing. (In Persian)
Majdolmolk, Mirza Mohammad Khan (1979), Majdiyyah Treatise, edited by Fazlollah Gorgani, Tehran: Eghbal Publications. (In Persian)
Nazem al-Islam Kermani, Mohammad (1983), The History of Iranian Awakening, edited by Ali Akbar Saeedi Sirjani, Tehran: Peykan Publications. (In Persian)
Pakbaz, Rouin (2013), Iranian Painting: From the Past to the Present, Tehran: Zarrin and Simin Publications. (In Persian)
Pakbaz, Rouin (2014), Encyclopedia of Art, Tehran: Farhang Moaser Publications. (In Persian)
Parastesh, Shahram (2006), The Structure of the Literary Field in Contemporary Iran, Ph.D. dissertation in Theoretical and Cultural Sociology, supervised by Dr. Gholamreza Jamshidnia, Faculty of Social Sciences, University of Tehran. (In Persian)
Rahbari, Mehdi (2008), The Failed Constitutional Movement, Tehran: Kavir Publications. (In Persian)
Ra'in, Esmail (1999), The Freemasonry Lodge and Freemasonry in Iran, Tehran: Ra'in Publications. (In Persian)
Rezaei, Mohammad & Vahid Tolouei (2007), "Applying Structuralism in the Sociology of Literature," Iranian Sociology, Vol. 8, No. 3. (In Persian)
Shahabadi, Hamidreza (2017), The Early History of Freemasonry in Iran Based on Unpublished Documents, Tehran: Sureh Mehr Publications. (In Persian)
Shakeri, Ramazanali (1974), A Commentary on the Civil Treatise (Bidarnama), manuscript, handwritten. (In Persian)
Wacquant, Loïc (2000), Pierre Bourdieu (in Great Sociological Thinkers series, edited by Rob Stones), translated by Mehrdad Mirdamadi, Tehran: Markaz Publishing. (In Persian)