مطالعه‌ای بر فیلم‌ های منتخب توقیفی سینمای ایران در چهار دهه اخیر (1360-1400) از منظر مسائل اجتماعی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری علوم ارتباطات دانشگاه علامه طباطبائی
2 استادیار دانشکده ارتباطات دانشگاه علامه طباطبائی (نویسنده مسئول)
3 استاد گروه علوم ارتباطات دانشگاه علامه طباطبائی
10.22034/jcsc.2025.2069778.2852
چکیده
ارتباطات تنگاتنگ سینما و مسائل اجتماعی همواره موردتوجه محققان میان‌رشته‌ای و هنرمندان بوده است. هدف از این پژوهش، واکاوی مختصات اجتماعی پنج فیلم منتخب توقیفی چهار دهه اخیر سینمای ایران از منظر مسائل اجتماعی و فرهنگی از دریچه جامعه‌شناسی هنر است. رویکرد این پژوهش کیفی توأم با تحلیل مضامین سازنده فیلم‌ها بوده است. «برزخی‌ها»، «بانو»، «مارمولک»، «سنتوری» و «عصبانی نیستم» پنج فیلم منتخب موردبررسی در این پژوهش به‌عنوان فیلم‌های توقیفی و کمتر مطالعه شده در تحقیقات پیشین هستند. این پژوهش با تکیه‌بر نظریه‌های بازنمایی و شکل‌دهی به بررسی نسبت میان مسائل اجتماعی و بازتاب گفتمان‌های فرهنگی ـ سینمایی آن‌ها پرداخته است.

یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد درمجموع، این فیلم‌ها 22 مقوله کلیدی با مضامین مشابه عمده آسیب‌های اجتماعی، خانوادگی، اقتصادی، فرهنگی، سیاسی و شهر مدرن را دارا هستند. دراین‌بین دو فیلم برزخی‌ها و مارمولک مقولات غیر هم‌جنس با سه فیلم دیگر داشته‌اند. همچنین، نوع مضامین شناسایی‌شده دارای تنوع بالاتری بوده و از سوی دیگر شکل بیانی مسائل اجتماعی در گفتمان‌های مسئله‌محور صریح‌تر و عریان‌تر است و بی‌ارتباط با دلایل توقیف موقت یا دائمی این فیلم‌ها نیست. از دریچه جامعه‌شناختی هنر نیز یافته‌ها بیانگر آن هستند که سینمای ایران نه صرفاً بازتابی از واقعیت، بلکه سازنده و بازآفرین معنا در بستر قدرت و گفتمان است. این روند نشان می‌دهد سینمای ایران در هر دوره، ضمن تأثیرپذیری از گفتمان‌های مسلط، فضایی برای عینیت‌سازی فرهنگی و بازتعریف معنا فراهم کرده است. براین‌اساس، تحولات سینمایی را می‌توان محصول برهم‌کنش میان قدرت، فرهنگ و جامعه در چارچوب رژیم‌های بازنمایی و شکل‌دهی دانست.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


·         اجلالی، پرویز؛ گوهری‌پور، حامد. (1394). «تصویرهای شهر در فیلم‌های سینمایی ایرانی 1309 تا 1390». فصلنامه علوم اجتماعی. شماره68. صص 229-278. https://doi.org/10.22054/qjss.2015.1285
·         ازکیا، مصطفی؛ میرزایی، حسین؛ جوانمرد، احسان. (1386). «جامعه روستایی در آینه سینمای ایران؛ بررسی فیلم‌های 1311 تا 1357». فصلنامه مطالعات فرهنگی و ارتباطات. شماره10. صص29-50.
·         بیابانی، مرتضی؛ بهزاد پور، محمد؛ کلانتری، میترا؛ جلالی، محمدرضا. (1402). «واکاوی نظری مفهوم مکان و مدیریت مکان در رهیافت نوین جرم‌شناسی مکانی». مجله باغ نظر. شماره122. صص 81-96. https://doi.org/10.22034/bagh.2023.350104.5223
·         بنیامین، والتر. (۱۳۸۳). «اثر هنری در عصر بازتولید مکانیکی»، ترجمه مراد فرهادپور. تهران: آگاه.
·         حجازی، امیرحسین؛ دادخواه، پژمان. (1403). «نشانه‌شناسی فیلم اژدها وارد می‌شود». دوفصلنامه پژوهش‌های میان‌رشته‌ای هنر. شماره1. صص 121-138. بهار و تابستان.
·         حسین‌نظر، فائزه؛ کاوسی، لیدا؛ مهدی‌زاده طالشی، سید محمد. (1404). «مطالعه مسائل اجتماعی بازنمایی شده در سینمای ایران در چهار دهه اخیر 1360-1400». فصلنامه جامعه، فرهنگ و رسانه. شماره 55. https://doi.org/10.22034/scm.2025.512649.1864
·         ذکایی، محمدسعید. (1402). «هنر انجام پژوهش کیفی از مسئله یابی تا نگارش». تهران: آگاه.
·         راودراد، اعظم؛ محمودی حنارود، بهارک. (1394). «تخیل تهران: منظر ذهنی شهر در سینمای دهه چهل و پنجاه ایران». فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران. شماره4. صص 53-90. https://doi.org/10.7508/ijcr.2015.32.003
·         راودراد، اعظم؛ میرزاده طرقی، احسان. (1396). «نشانه‌شناسی تصویر زن در سینمای اصغر فرهادی؛ تحلیل نشانه شناسانه فیلم‌های سینمایی رقص در غبار، درباره الی و گذشته». دوفصلنامه جامعه‌شناسی هنر و ادبیات. شماره1. صص 53-77. بهار و تابستان. https://doi.org/10.22059/jsal.2017.213864.665425
·         رستگار، یاسر؛ آقابابایی، احسان؛ راسخی، زهرا. (1398). «بازنمایی مسائل اجتماعی در سینمای پس از انقلاب اسلامی ایران». پژوهش‌های راهبردی مسائل اجتماعی ایران. شماره4. صص 57-74.
·         زمانی، سیمین؛ نیک‌خواه قمصری، نرگس؛ بصیریان جهرمی، حسین. (1397). «نشانه‌شناسی جنسیت در فیلم سینمایی بانو». فصلنامه ارتباطات و رسانه. شماره2. صص 89-106. https://doi.org/10.22034/jiscm.2018.81874
·         سلطانی گردفرامرزی، مهدی. (1393). «جرم و جرم‌شناسی در سینمای ایران». فصلنامه مطالعات فرهنگی و ارتباطات. شماره 34. صص 115-142.
·         شیخ‌زاده، محمد؛ بنی‌اسدی، رضا. (1402). «تحلیل مضمون؛ مفاهیم، رویکردها و کاربردها». تهران: لوگوس.
·         فدرستون، مایک. (1991). «زیبایی‌شناختی کردن زندگی روزمره». ترجمه مهسا کرم‌پور. فصلنامه ارغنون. شماره 19. صص187-222.
·         قلی‌پور، سیاوش؛ کریمی، جلیل؛ قاسمی، حسین. (1397). «بازنمایی شهر در سینمای ایران در دهه‌های 1360-1380. جامعه‌شناسی هنر و ادبیات، شماره10. صص 95-125. https://doi.org/10.22059/jsal.2019.259267.665627
·         گیویان، عبداله؛ سروی زرگر، محمد(1388). «بازنمایی ایران در سینمای هالیوود». فصلنامه تحقیقات فرهنگی. شماره4. صص 147-177.
·         منادی، مرتضی. (1386). «درآمدی جامعه‌شناسی بر جامعه‌پذیری». تهران:  انتشارات جیحون.
·         مرتضوی قهی، فاطمه؛ منادی، مرتضی. (1390). «دفاع‌مقدس در گذر سینمای ایران». فصلنامه انجمن ایرانی مطالعات  فرهنگی و ارتباطات، شماره25. صص 127-148.
·         یزدانجو، پیام. (1383). «اکران اندیشه فصل‌هایی در فلسفه سینما»، تهران: نشر مرکز.
·         Agababaee, Ehsan; Rieck, Katja(2023).  "The Representation of Social Classes in Iranian Cinema During the Reformist Era 2001–2005". Contemporary Review of the Middle East. Volume 10, Issue 2. https://doi.org/10.1177/23477989231162255.
·         Azkia, M., Mirzaei, H., & Javanmard, E. (2007). Rural society in the mirror of Iranian cinema: A study of films from 1932 to 1978. Cultural and Communication Studies, (10), 29–50. (In Persian)
·         Benjamin, W(1935). "The Work of art in age of mechanical reproduction, Source: http//pixels.filmtv.vcla. du/gallery/web/julian-scoff/Benjamin.
·         Benjamin, W. (2004). The work of art in the age of mechanical reproduction (M. Farhadpour, Trans.). Tehran: Agah. (In Persian)
·         Biyabani, M., Behzadpour, M., Kalantari, M., & Jalali, M. (2023). Theoretical investigation of the concept of place and spatial management in the new approach to environmental criminology. Bagh-e Nazar Journal, (122), 81–96. (In Persian)
·         Dyer, Richard(2005). "White, in Film Theory: Critical Concept in Media and Cultural Studies", London: Routledge.
·         Ejlali, P., & Goharipour, H. (2015). Images of the city in Iranian cinematic films, 1930–2011. Quarterly Journal of Social Sciences, (68), 229–278. (In Persian)
·         Esterberg, Kristin G(2002). "Qualitative methods in social research.", University of Massachusetts-Lowell: MC Graw Hill, Boston Burr Ridge.
·         Federstone, M. (1991). Aestheticizing everyday life (M. Karampoor, Trans.). Arghanoon Quarterly, (19), 187–222. (In Persian)
·         Gholipour, S., Karimi, J., & Ghasemi, H. (2018). Representation of the city in Iranian cinema, 1981–2001. Sociology of Art and Literature, (10), 95–125. (In Persian)
·         Givian, A., & Sarvi Zargar, M. (2009). Representation of Iran in Hollywood cinema. Cultural Research Quarterly, (4), 147–177. (In Persian)
·         Hall, Stuart(1997) "The Work of Representation", In Cultural
 Representation and Signifying Practice, Sage Publication.
·         Hejazi, A., & Dadkhah, P. (2024). Semiotics of the film The Dragon Enters. Interdisciplinary Arts Research, (1), 121–138. (In Persian)
·         Hosseinnazar, F., Kavusi, L., & Mahdizadeh Talashi, S. M. (2025). Study of social issues represented in Iranian cinema over the past four decades, 1981–2021. Quarterly Journal of Society, Culture, and Media, (55). (In Persian)
·         Monadi, M. (2007). An introduction to sociology of socialization. Tehran: Jeyhoon. (In Persian)
·         Mortazavi-Qohi, F., & Monadi, M. (2011). Sacred defense in the course of Iranian cinema. Quarterly Journal of Iranian Association for Cultural and Communication Studies, (25), 127–148. (In Persian)
·         Ravadrad, A., & Mahmoudi Hanaroud, B. (2015). Tehran imagination: The mental landscape of the city in Iranian cinema of the 1960s and 1970s. Iranian Cultural Research Quarterly, (4), 53–90. (In Persian)
·         Ravadrad, A., & Mirzadeh Toraghi, E. (2017). Semiotics of the image of women in Asghar Farhadi’s cinema: A semiotic analysis of Dancing in the Dust, About Elly, and The Past. Sociology of Art and Literature, (1), 53–77. (In Persian)
·         Rojek, Chris(2003). Stuart Hall, Polity Publications.
·         Rwomire, A(2001). "Social Problems in Africa: New Visions, Westport", Conn: Praeger.
·         Sheikhzadeh, M., & Bani-Asadi, R. (2023). Content analysis: Concepts, approaches, and applications. Tehran: Logos. (In Persian)
·         Soltani Gordfaramarzi, M. (2014). Crime and criminology in Iranian cinema. Cultural and Communication Studies, (34), 115–142. (In Persian)
·         Yazdanjoo, P. (2004). Screening of thought: Chapters in the philosophy of cinema. Tehran: Nashr Markaz. (In Persian)
·         Zamani, S., Nikkhah Qamsari, N., & Basirian Jahromi, H. (2018). Gender semiotics in the film Banoo. Quarterly Journal of Communications and Media, (2), 89–106. (In Persian)
·         Zokaei, M. S. (2023). The art of qualitative research: From problem identification to writing. Tehran: Agah. (In Persian)