دستفروشی به مثابه میدان قدرت: بازخوانی نهادی-تاریخی سیاست‌گذاری شهری در تهران

این مقاله به بررسی پویایی‌های اجتماعی-سیاسی و پیکربندی‌های نهادی‌ای می‌پردازد که پدیده‌ی دستفروشی را از دهه‌ی ۱۳۲۰ تاکنون، به‌ویژه در شهر تهران، شکل داده‌اند. برخلاف روایت‌های رایجی که دستفروشی را صرفاً به‌عنوان فعالیتی غیررسمی یا شغلی کاذب تلقی می‌کنند، این پژوهش تلاش دارد تا آن را در چارچوب اقتصاد سیاسی شهری و گفتمان‌های سیاست‌گذاری تحلیل کند. با اتکا به اسناد تاریخی، آرشیوهای قانونی، مقررات دولتی و مشاهدات این مطالعه نشان می‌دهد که چگونه نهادهای مختلف (شهرداری، وزارت بهداشت، اتاق اصناف و نیروی انتظامی) در دوره‌های مختلف تاریخی با برچسب‌هایی همچون "غیربهداشتی"، "مزاحم"، "غیرقانونی" و "جاذبه‌ی شهری"، دستفروشی را به مسئله تبدیل کرده و آن را مدیریت کرده‌اند.

مقاله پنج دوره‌ی اصلی در سیاست‌گذاری و بازنمایی دستفروشان را شناسایی می‌کند: از جرم‌انگاری به عنوان سد معبر تا بازتعریف آنان در چارچوب منطق‌های نئولیبرالی که میان حذف و بهره‌برداری اقتصادی نوسان دارند. این دوره‌بندی تاریخی نشان می‌دهد که سیاست‌های طرد یا جذب، درواقع بازتابی از منازعات گسترده‌تر بر سر فضا، قدرت، مشروعیت نهادی و بقا هستند. برخلاف پژوهش‌هایی که به تحلیل صرف علل یا پیامدهای فردی پدیده‌ی دستفروشی پرداخته‌اند، این مقاله با رویکردی رابطه‌مند و نهادی، موقعیت دستفروشان را درون میدان نبردی چندجانبه میان نیروهای حاکم، نهادهای رسمی، و مقاومت‌های روزمره‌ی خود آنان بازخوانی می‌کند. از این منظر، دستفروشی نه‌فقط شغلی برای بقا، بلکه عرصه‌ای برای چانه‌زنی بر سر شهروندی، دیده‌شدن و سهم از شهر است.